AEGİNETES
AEGİNETES
Bugünlerde “sosyal medya”da, “Aeginetes”in “İlişi”nin eski adı olduğunu kanıtlama yönünde yoğun bir çaba var. Bu nedenle bu konudaki görüşlerimizi yeniden kamuoyuna kısaltakak sunuyoruz (Hayati Tahsin YILMAZ).
Tarihçiler Aeginetes konusunda yanılmış!
“Aeginetes”in Aiginetes, Aiginitis, Aeginitis, Eginetes, Eginitis gibi birçok yazılışı var. Bunun nedeni, zamanla bu sözcüğün değişime uğraması değil; Yunanca olan bu sözcüğün, çeşitli Batı dillerinde yazılmasından kaynaklanıyor.
Aeginetes’i, biraz ikircikli olmakla beraber ”Hacıveli”nin adı olarak biliyorduk. “Aeginetes, Abana’yı da içine alıyor” diyorduk. Ya da Aeginetes’in yerini kimi kez “Abana/Hacıveli” olarak veriyorduk.
Tarihçilerin çoğu Aeginetes’in yerini “Hacıveli” olarak konumlandırıyor.
Örneğin Aidan Liddle Arrian, “Arrianus’un Karadeniz Seyahati“ yapıtında Aiginetes’i “Hacıveli” olarak konumlar (sayfa 113).
Klaus Belke, “Paflagonya ve Bitinya“ adlı çalışmasında (Viyana, 1996) Aiginetes’i şöyle tanımlar:
“Paflagonya kıyısında, İnebolu ile Ginolu arasında bir yer ve bir akarsu. Bugün bu yer, büyük olasılıkla İnebolu’nun 24 km doğusundaki Hacıveli’dir” (sayfa 158).
Aeginetes’i az da olsa “Abana” olarak algılayanlar da var.
James Playfair, “Antik ve Modern Coğrafya” (A System of Geography, Ancient and Modern) adlı çalışmasında (Londra, 1831), Aeginetis için “Ayni adlı akarsuyun ağzındadır” diyor (s 15).
İskender Şengör’ün de büyük katkısıyla, “Aeginetes‘in bugünkü adı Hacıveli” olduğu görüşümüz değişti:
Aeginetes, Abana’nın bilinen en eski adıdır!
Anlamı “keçililer” olan Aeginetes‘i Aeginalılar (Yunanistan‘ın Atina yakınlarındaki bir ada halkı), “Karadeniz’deki deniz ticaretlerinin üssü“ olarak kurmuştur.
Akdeniz ve Karadeniz’de tecimsel üstünlük kuran Aeginalılar’ın yaşam düzeyleri de, öteki kent devletlerinden üstündü.
Aeginalılar, “dünya ticareti”nin %16’sını ellerinde tutuyordu.
Aeginalılar, İsadan Önce (İÖ) 8. yy’da “gümüş para” da bastırmıştır.
Aeginalılar‘ın, büyüklerinde 200 kişinin kürek çektiği yüzlerce gemisi var.
Bu gemiler, fırtınalı havalarda, “üst“ olarak konumlanan Ezine Koyu‘na sığınıyor.
Ezine Koyu, Bozkurt’a doğru (Bayramgazi‘ye dek) uzanıyor.
Ezine Koyu, Kerempe-İnceburun arasındaki en büyük koydur.
İskender Şengör‘e göre, Ezine Koyu‘ndan gemilere “kereste”den başka, “porselen” ve “harç“ yapımında da kullanılan “pekmez toprağı“ (kaolen) ile “kil-mineral bileşimi“ olan, gemilerin boyanması için, bugün İnebolu evlerinde gördüğümüz “aşı boyası” (okr) da yüklenir.
Kirse Kayası‘ndan Karabalçık‘a giden yolun (tünel-mağara), pekmez toprağı için kazıldığını düşünüyoruz.
“Ezine“ sözcüğünün kökeninin de “Aegina” olduğu anlaşılıyor.
“Aegina”nın Yunanca (Αίγινα) okunuşu “Ezine”ye çok yakın: “Ezina/Hezina” gibi. “Aeginetes“in Yunanca okunuşu da “Ezinetes/Hezinetes”tir.
İskender Şengör‘ün sorusu şu:
“Madem ki Aeginalılar gemilerini Ezine Koyu‘nda barındırıyor, niye Hacıveli‘de otursunlar?
Aeginetes, Hacıveli Çayı‘nın değil, Abana Çayı’nın adıdır!
O zaman Abana‘dan Hacıveli‘ye kıyıdan “katır yolu“ bile yok.
Şengör, “Buldum!“ diyerek Harmason‘un eski adının Aeginetes olduğunu kanıtlamaya ve Harmason dolayındaki “bulgu“lara ulaşmaya çalışıyor.
Bizce (HTY) Aeginalılar Harmason‘a değil de, gemilerini bağladıkları Kirse Kayası‘na daha yakın olan Zeytinlik, Yukarı Abana ve Bozkurt’a doğru yerleşirler (o zaman Aşağı Abana yok).
Gezgin Per Minas Bıjişkyan, “Pontus Tarihi” yapıtırda), Ezine Çayı‘nın doğusunu vurgulayarak, “Ekinetis Çayı, aynı adı taşıyan küçük şehri sulardı “Pontos Tarihi, s 26).
Aeginetes, Eski çağlarda İnebolu, Ginolu ve İstefan’la beraber öne çıkıyordu. Bu dört yer, yalnızca kıyılarımızın değil, Paflagonya’nın da önemli kentleri arasındaydı.
Aegina zamanla gücünü yitirdi ve İÖ 210’da tümüyle “kent devleti” etkinliği de kalmadı.
Bu arada ”Aeginetes”in adı, her nedense ”Apana” (Abana) olarak değiştiriliyor.
Çoğu tarihçi Aeginetes’in yerini karıştırdığı gibi, sonraki adını da karıştırmış:
Aeginetes’in sonraki adını “Apana” (Abana) yerine ”İlişi” (Inichi ya da Ghinuk) olarak veriyorlar.
Bu iki ad da (Inichi ve Ghinuk) İlişi’nin eski adlarıdır.
“Aeginetes”i ”İlişi” olarak gösterenlerin tümüne yakını, yer olarak Abana ya da Hacıveli’ye (çok azı da Harmason’a) koyuyor.
Bu adlara bir de ”Aildun/Aildum”u ekleyeceğiz.
James Playfair, “A System of Geography” yapıtında (2015), Aeginetes Çayı’nın ağzındaki kenti “Aeginetis, Guinuc ya da Aitdun” olarak betimler (Cilt 5, s. 15).
Burada “Aitdun” olarak yazılan ”Aildun/Aildum”u haritalarda daha çok “Harmason”un yerinde buluyoruz.
Yalnızca “ad” olarak değil, “güç-büyüklük” olarak da Harmason’un kısa bir süreliğine “Abana”nın önüne geçtiğini düşünüyoruz.
Bu adlardan birinin gösterildiği haritalarda ötekiler yoktur.
Aeginetes, Paflagoya’nın (sonrasında bölgemizin) önemli bir kentidir. “Önemli kent” olma özelliği Apana, Ghinuk/Inichi ve Aildun adlarında da sürer.
Dahası, bu adlar kimi kez İnebolu’nun da önüne geçer (kimi haritalarda bu adlardan biri varken, İnebolu yoktur).
Cevat Coşkun (İlişi, 1944),
“1500’lü yıllarda Cenevizliler köye (İlişi), zamanın ünlü İtalyan Diplomatı Kardinal Girolamo Ghinucci’nin (1480-1541) adını verdi: Ghinucci. Bu ad zamanla Ghinuc, Ghinuc, Guinuc, Ýnucci, İnucci ve ‘İnishi’ oldu. 1800’lü yıllarda ‘İlişi’ adı dilimize daha yakın gelmeye başladı” diyor.
Cevat Coşkun, İlişi’nin eski adının ”Aeginetes” olduğunda direniyor.
Dahası, Aeginetes’in ”İlişi” olduğuna kendisini öylesine kaptırmış ki, Aeginetes Çayı’nı da İlişi Çayı olarak algılıyor. Oysa İlişi Çayı 40; Ezine Çayı 55 km uzunluğundadır ve haritalarda ”Aeginetes Çayı” olarak gösterilen çay, daha uzun olan Abana Çayı’dır (Ezine).